مطالعات فرهنگ و هنر آسیا

چکیده طراز از جمله منسوجات ارزشمند دوران صدر اسلام است. بر روی طرازها، نام حاکم، تاریخ و نام کارگاه تولیدی، اشعار و جملات قصاری در موقعیت­های مختلف بر روی طرازها نوشته شده. موقعیت قرار­گیری کتیبه در کنار نقش اصلی یا دور نقش اصلی(به صورت دایره یا چند ضلعی) در طرازها وجود دارد. از مهم‌ترین طراز­های باقی مانده، طرازهای ابریشمی دوران آل­بویة شهر ری است. ترکیب کتیبه و نقش در طرازها مستلزم زیر ساخت الگوی هندسی است. در ساختار هندسی طرازهای آل بویة شهر ری از الگوی هندسی دقیقی دیده می­شود.  شهر ری در مسیر جاده ابریشم قرار داشت و طرازهای ابریشمی به عنوان یکی از رسانه­های قوی در انتقال فرهنگ در بین کالاهای تجاری نقش اساسی داشت. این مقاله بر آن است که نسبت تآثیرگذاری رسانة "طراز" را از طریق تناسبات هندسی "نقش " در مجموعة پارچه­های ری و آسیای میانه، بررسی کند. طرازهای ری، در ترکیب­بندی متن و نقش پیشرفته بوده، به طوری که به­نظر می­رسد سطر­بندی و تقسیم­ها از نظام هندسی خاصی پیروی ­کرده است. نظام هندسی به­کار برده شده در پارچه­ها، ترکیب متن و نقوش را تعیین می­کند. این پژوهش در پی پاسخ به دو سوال است.1:  نحوة استفاده از روش­های کاربردی هندسه در پارچه­های آل بویه ایران  چگونه بوده و چه شباهت‌ها و تناظرهایی میان نقوش پارچه‌های ایرانی و آسیای میانه وجود دارد؟ چگونگی تأثیر و انتقال نقوش و ساختار هندسی از پارچه­های ری بر پارچه­های آسیای میانه، از سوالات این پژوهش است. داده­های این پژوهش تطبیقی، از طریق مطالعات کتابخانه­ایی جمع­آوری شده و با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تاریخی مورد مطالعه قرار گرفته است. نتایج به­دست آمده نشان می­دهد، از الگوی دقیق ازجمله تناسب ریشة دوم (رادیکال 2) در ترکیب­بندی و تقسیمات هندسی و همچنین در ترکیب­بندی نقش استفاده شده است. این الگو در مسیر جاده ابریشم به آسیای میانه انتقال یافته و در پارچه­های آسیای میانه دیده می­شود.